Open access: gold, green i diamond

Open access oznacza, że tekst naukowy jest dostępny bez zwykłej paywall subskrypcyjnej, ale drogi do tego celu są różne. Gold, green i diamond opisują sposób dostępu i finansowania, nie jakość badań.

Gold open access

W modelu gold finalna wersja artykułu jest dostępna otwarcie na stronie czasopisma od chwili publikacji. Wydawca często pobiera APC od autora, grantu lub instytucji, ale „gold” nie znaczy automatycznie „autor płaci”. Istnieją czasopisma gold z zerową APC finansowane w inny sposób.

Sprawdź również licencję. Darmowe czytanie i prawa do ponownego wykorzystania to osobne kwestie.

Green open access

Green oznacza samoarchiwizację dozwolonej wersji artykułu w repozytorium instytucjonalnym lub tematycznym. Czasopismo może zezwalać na accepted manuscript, ale nie na PDF wydawcy, i może nakładać embargo.

Przed umieszczeniem pliku sprawdź umowę i aktualną politykę: jaka wersja, gdzie, od kiedy oraz z jaką licencją lub informacją. Plik w prywatnej chmurze nie staje się automatycznie zgodnym green open access.

Diamond open access

Czasopismo diamond nie pobiera opłat ani od czytelnika, ani od autora. Koszty pokrywa uczelnia, towarzystwo naukowe, konsorcjum bibliotek, grant lub inna infrastruktura. Brak APC nie oznacza braku kosztów, lecz brak faktury dla konkretnego autora.

Diamond jest szczególnie ważny tam, gdzie APC stanowi barierę dla badaczy bez grantów, ale stabilność modelu zależy od trwałego finansowania.

Tabela różnic

Preprint to osobna kwestia

Preprint to wersja upubliczniona przed formalną recenzją czasopisma. W niektórych dyscyplinach serwery preprintów są standardem, w innych podchodzi się do nich ostrożniej. Sprawdź politykę czasopisma, zwłaszcza w medycynie, sprawach patentowych i przy danych wrażliwych.

Oznacz preprint jako wersję jeszcze nierecenzowaną. Po publikacji finalnej warto połączyć rekord z version of record, jeśli platforma na to pozwala.

Creative Commons

Licencje Creative Commons określają prawa do ponownego wykorzystania. CC BY zwykle wymaga wskazania autora i pozwala na szerokie użycie. Elementy NC, ND i SA ograniczają użycie komercyjne, utwory zależne lub wymagają zachowania tej samej licencji.

Nie zakładaj, że „najostrzejsza licencja jest najbezpieczniejsza”. Grant, instytucja lub czasopismo mogą wymagać określonych warunków. Otwarte czytanie i prawo do przeróbki to różne rzeczy.

Gdzie publikować bez APC

Cztery częste opcje: czasopisma diamond; czasopisma subskrypcyjne bez opłaty za standardową publikację; umowy instytucjonalne pokrywające open access; green przez dozwolone repozytorium. Katalogi pomagają szukać, lecz aktualne warunki trzeba potwierdzić w samym czasopiśmie.

Checklista modelu dostępu

• czy grant wymaga open access;
• czy jest APC i kto ją pokrywa;
• jaka licencja jest wymagana;
• czy można zdeponować accepted manuscript;
• czy istnieje embargo;
• czy dozwolone są preprinty;
• czy sprawdzono transparentność i indeksowanie;
• czy koszty są znane przed submission.

Kto płaci i kto czyta, to dwie różne kwestie

„Darmowe” ma co najmniej dwie strony. Artykuł może być darmowy dla czytelnika, ale autor lub instytucja płaci APC. Albo publikacja może nic nie kosztować autora, lecz pełny tekst pozostaje dla subskrybentów. Pytaj osobno: ile płaci autor i jakie prawa ma czytelnik.

Nie myl APC z opłatą za przyjęcie. W normalnym czasopiśmie decyzja redakcyjna powinna być niezależna od możliwości zapłaty. Opłaty i ewentualne zwolnienia muszą być opisane z góry. Niespodziewana faktura dopiero po acceptance to powód do ponownej kontroli.

Jaką wersję można umieścić w repozytorium

Green często zależy od wersji. Preprint: przed peer review. Author accepted manuscript: po poprawkach naukowych, przed składem wydawcy. Version of record: ostateczna wersja opublikowana. Wydawca może pozwalać na jedną i ograniczać drugą, czasem z embargo.

Przed uploadem zanotuj cztery rzeczy: dozwoloną wersję, miejsce, okres oczekiwania i wymaganą licencję lub informację. Polityka konkretnego czasopisma jest ważniejsza niż ogólna pamięć o zasadach wydawcy.

Jeśli grant wymaga open access

Wymóg może dotyczyć terminu, licencji i miejsca przechowywania, nie tylko napisu „open access”. Sprawdź warunki przed wyborem czasopisma. Można zapłacić za OA i mimo to nie spełnić grantu, np. przez zbyt restrykcyjną licencję albo zbyt późne udostępnienie.

Zachowaj potwierdzenie wybranej drogi w dokumentacji projektu. Ułatwia raportowanie i usuwa spory między współautorami przy acceptance.

Diamond nie znaczy „zero kosztów w ogóle”

W diamond autor i czytelnik nie płacą bezpośrednio, ale publikacja nadal jest finansowana przez uczelnię, towarzystwo, konsorcjum, grant lub inną organizację. Dla autora ważna jest transparentność i trwałość tego modelu.

Uzgodnij z współautorami model dostępu i możliwe koszty przed submission. Spór o APC po acceptance jest szczególnie trudny, bo nauka jest już wykonana, a decyzja finansowa staje się pilna.

Gdzie wyjaśnić badanie czytelnikom

Nawet całkowicie otwarty artykuł naukowy może być trudny dla niespecjalisty. Kolumna popularnonaukowa robi coś innego: tłumaczy pytanie i wynik na codzienny język bez zastępowania publikacji akademickiej.

Co daje Columnist

Przez Columnist badacz może opublikować takie wyjaśnienie w Science Official lub innym wydaniu Mosaic. To zwykła kolumna autorska, nie czasopismo naukowe ani element modelu gold, green czy diamond. Tekst ma kartę autora i stronę publikacji, ale nie przechodzi naukowego peer review.

Po wyborze modelu open access wyjaśnij badanie szerokiej publiczności przez Columnist, adres columnist.mib.news.

FAQ

Wszystkie poradniki